मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान’ अंतर्गत गावात स्वच्छता मोहीम राबवणे हा केवळ एक उपक्रम नसून, गावाचा सर्वांगीण कायापालट करण्याची एक मोठी संधी आहे. या अभियानात स्वच्छतेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान देण्यात आले आहे.
गावात प्रभावी स्वच्छता कार्यक्रम राबवण्यासाठी तुम्ही खालीलप्रमाणे नियोजन करू शकता:
१. स्वच्छतेचे मुख्य घटक (Action Plan)
हगणदारी मुक्त अधिक (ODF Plus): गावातील प्रत्येक कुटुंबाकडे शौचालयाचा वापर होत असल्याची खात्री करणे आणि सार्वजनिक शौचालयांची नियमित स्वच्छता राखणे.
सांडपाणी व्यवस्थापन: गावातील सांडपाणी रस्त्यावर न येता त्यासाठी शोषखड्डे किंवा सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प (Grey Water Management) उभारणे.
घनकचरा व्यवस्थापन: ‘ओला कचरा’ आणि ‘सुका कचरा’ यांचे वर्गीकरण करणे. ओल्या कचऱ्यापासून खत निर्मितीसाठी गांडूळ खत प्रकल्प किंवा कंपोस्ट डेपो तयार करणे.
प्लास्टिक मुक्त गाव: गावातील प्लास्टिक कचरा गोळा करून त्याची विल्हेवाट लावणे आणि नागरिकांना कापडी पिशव्या वापरण्याचे आवाहन करणे.
२. कार्यक्रमाचे स्वरूप आणि अंमलबजावणी
अभियानांतर्गत कार्यक्रम घेताना खालील बाबींचा समावेश करावा:
ग्रामसभा आणि शपथ: ग्रामसभेत स्वच्छतेचा ठराव करणे आणि ग्रामस्थांना स्वच्छतेची शपथ देणे.
श्रमदान: महिन्यातून किमान दोनदा ग्रामस्थ, तरुण मंडळे आणि महिला बचत गटांच्या मदतीने गावातील सार्वजनिक ठिकाणे (शाळा, मंदिर, ग्रामपंचायत, रस्ते) स्वच्छ करणे.
शाळांचा सहभाग: शालेय विद्यार्थ्यांच्या प्रभात फेऱ्या काढून स्वच्छतेचा संदेश देणे.
स्पर्धांचे आयोजन: ‘स्वच्छ सुंदर घर’ किंवा ‘स्वच्छ गल्ली’ अशा स्पर्धा घेऊन विजेत्यांचा सत्कार करणे, ज्यामुळे ग्रामस्थांमध्ये प्रोत्साह वाढेल.
३. ‘समृद्ध पंचायत’ साठी आवश्यक नोंदी
या अभियानात गुणांकन (Marking) असते, त्यासाठी खालील बाबींची पूर्तता करा:
गावातील सांडपाणी आणि घनकचरा व्यवस्थापनाचे फोटो/व्हिडिओ रेकॉर्ड ठेवणे.
स्वच्छतेबाबत गावात लावलेले भिंतींवरील संदेश (Wall Paintings).
वैयक्तिक आणि सार्वजनिक शोषखड्ड्यांची संख्या अद्ययावत ठेवणे.
४. ग्रामपंचायतीची भूमिका
ग्रामपंचायत स्तरावर स्वच्छता दूतांची नेमणूक करणे आणि घंटागाडीची सोय असल्यास त्याचे वेळापत्रक निश्चित करणे आवश्यक आहे. तसेच १५ व्या वित्त आयोगाच्या निधीतून स्वच्छतेसाठी तरतूद करता येते.